🐒KHUANGLENG RÚN🐒
Thiam lo leh famkim lo tak chungin kan khua KHUANGLENG RÛN chanchin tlangpui rawn dah ka tum a, History-a chhui leh belhchet dawl tur ang zawng ni lovi'n Story pakhat ve mai angin min lo pawmsak dawn nia.
Chu bakah a chanchin leh ziak ka hmuh theih ang ang te lehkhabu hrang hrang ami chhiara ka chuktuah khawm mai a nia, belhchian leh chhui a dawl lohna zawng zawngah min lo hriatthiam ka beiseiin ka ngen a, kan khua KHUANGLENG RÛN Chanchin hi a thamral mai loh na'na rawn post ka ni e.
T, Lalrin mawii.
Khuangleng venglai.
Khuangleng hi Mizoram khawchhak lam Ṭiau leh Tuipui inkara awm, Champhai aṭanga chhim lam 40km a awm a ni a. Boruak thiang leh zo vehvawh tak, Sea level aṭanga 5000ft vela sang; chhak chhawng a nih avangin thlasik laiin a vawt thei hle ṭhin. A khaw lu tlangah hian chhawkhlei a tam a, a hunlai chuan a par vul chuk ṭhin a, chuvang chuan a tlang hmingah pawh; " *Chhawkhlei tlang* tih a ni ṭhin. A ram hi a ṭhain tunhma deuh chuan sa atamin ramvachal deuh tan chuan chhenfakawm tak a ni ṭhin nghe nghe a ni.
Tuna kan sawi tura Khuangleng Lal Thanhranga hi Mizo Lal hmingthang tak Vanhnuailiana te unau zinga a naupang ber Thawmvunga fapa niin Khuangleng tlang hi a ṭhut ta a ni. Kum 1871 kum khan he in rûnna hmingthang tak KHUANGLENG RÛN mizo history a dai mai mai tawh lo tur leh hmingthang rapthlak tak mai hi a lo thleng ta a ni.
Thawmvunga fapa Thanhranga chu ramchhuakin a kal a, a ramchhuah hlan chuan a nupui Darrovi chuan nau a lo nei a, hmeichhia a hring a. Chu naute thar chu a pi, Thawmvunga nupui chuan a pawm a, a hming ka sa dawn a, a hming ka sak chhan tur chu hetiang hi a ni; ," Chhim leh hmar, chhak leh thlangah pawh kan hriat phâkah Tualte khua aia ropui a awm lo, a pu te lalna hi van ang maia sang a ni a, chuvangin a hming a tan *LALVANCHHINGPUII* ka sa e," a ti a. ( ziak ṭhenkhatah chuan Banchhingpuii an ti bawk,) Chu naute duhawm tak mai chu lo ṭhanglian chho ve zelin anu pawhin thi lo a ruangin a hrin a ni a, a hmangaihin a duat hle a, a pa ram chhuak haw pawhin a duatin a lawm em em mai a ni.
Nikhat chu Lal Thanhranga nupui pa Dorikhuma chu Thanhranga te inah lengin, " Hei, kan khua Khuangleng hi kan hung lohva kulh kan siam loh chuan a ralmuang dawn lo a nia, kan chhak Sukte ho hian khaw daifem kan nih avang hian min zuam mai thei a, kan fimkhur hle a ngai dawn a ni. Champhai tak bei lovin keini a tenau leh daifem deuh hi min rawn tinzawn ngei ka ring a mut a tui ta lo tawp mai, hmun ralmuang lam pana kan kai sawn te anih loh chuan khua tal hi chu kulh ila ṭha ka ti khawp mai," a ti a. Thanhranga chuan, " Kei pawh ṭha ka ti khawp mai," a ti ve a. Tichuan a upate ko khawmin an rel ṭan ta a, chumi rual chuan kulh siam thu mai ni lovin phai rûn thu nen an rel ho ta a ni. An rorel naah chuan," Kulh siam chu Phai run haw hnuah nise, eng em kan ti lovang chu maw," an ti tlang ta a.
Pu Dorikhuma erawh chuan," Phai run haw lam lam chu a va'n rei dawn em ! Mi run tura kalchhuah remchanga kan hriat lai hun hi miin min run hun atan remchang an tih hun a ni ve duh tho a sin!"a ti a. Mahse a tam zawkin phai run tura kal chu an chak tlat avangin phai runa kal chu an titlu ta nge nge a.
Tichuan an kal ta a, hetia an kal ta hi Lal Thanhranga paihte sal pakhat an chhiahhlawh Dimmeni (lal bawih) chuan a rukin run rala awm Sukte ho chu a lo han hrilh ru vat mai a, Mualbem lal Zapauva chuan a ṭhenawm khuate chahkhawmin Khuangleng run tur chuan an in buatsaih ta mup mup mai a ni.
Sukte ho chuan Rûn lui kanin Lentlang aṭang chuan Khuangleng chu an han thlir a, an rawn kal mup mup mai a. Chutih lai chuan Khuangleng Lalnu pi Dari pawh engmah hre lem lo mahse, mawlhtu nei tlat hian a inhria a, ni tla tur te chu a thlir a, rilru nuam lo deuh hian a tei sek mai a, Sukte ho erawh chu chumi lai chuan ṭiau kamah chuan thawm dim tak si hian an zi mur mur tawh thung a.
Tichuan Lal Thanhranga leh a khaw pasalṭhate awm loh chhung chuan dimdawihna leh lainatna tel miah lovin an nuai ta a ni (hemi hun hi ni 16----20 january 1871 nia hriat a ni.) Sukte ho chuan mi tam tak salah an man a, an hmuh remchan apiang an that bawk a, khua chu an hal khu ta luih luih mai a, tlanchhe tawk leh hal lohna hmun chu awm ve bawk mahse mi tam tak sal a man chungin khua chu an chhuahsan ta mup mup mai ani. Nunau in nghaka awmho tan chuan a manganthlakin an mangang au thawm lahin tu beng mah a thleng zo ta si lo va, hemi tum hian mi 200 ṭha zet chu salah an man a ni.
Thanhranga leh a hote kal chuan meikhu mup mup mai chu Nisapui tlâng aṭang chuan an hmu a, heng hun lai hian khua ala tlem avangin an khua *Khuangleng* ngei a ni tih an hre thei mai a, an ngaih a ṭha thei tawh mawlh lo. Kir leh tur nge kal zel tur tih an hre mai thei ta lo va, an ngaihtuahna a buai tak meuh ta a ni. Mahse, " Kir leh pawh ni ila tih theih kan nei tawh lo, kal zel ila kan rammutnaah tluang tein ral lak sum te kan la ang a, kan tlan leh thei em em ang," tiin an inhnem chawp ta ngawt a. January ni 27, 1871 tukah chuan Nudigram chu an han bei ta ngei mai a, mi engemawzat thatin rallak sum pawh an la nual a, sal an man bawk a. Mahse sipaiin an rawn kap ta tlat mai, an inkâp ta vak a, Lusei ho chu chak ta zawk tho mahse an inhloh nasa ve hle bawk a ni.
Thanhranga leh a hote Khuangleng an haw leh chuan khua chu kangvar mai a lo ni ta. An man bang tlanchhia leh biru te pawh an hal bang an ṭhenawmah te, khaw ṭhenawmah te belh tur zawngin an lo awm a, Thanhranga nupui Dari leh a fanu Lalvanchhingpuii pawh an man tel a ni. Thanhranga chuan:
"Phaizauah hnam chem len rêl ila,
Lung d Dari'n chhakah kawlhren thir a bun;
Hraichawi Chhingpuii....tih te,
Chhakah rûn tui a lian sen vung e,
Ṭhuva a leng dêl e damlai iangin,
A lal hrai ṭap e,..tih te leh
Tan chhawn duha thlangkawrvai kan lian,
Ka rûn romeiah kai zo e,
Hraichawi Chhingpuii...tihte'n hla a phuah a, a ṭap aṭap ṭhin."
.
Thanhranga leh a khuate an ṭah laiin Sukte rammu haw chu Bawh hla nen hla do chhamin tlang an tlir a. Lalpa Zapaua tualah sal 200 rual zet chu an din tlartir ta put mai a, hemi ṭum hian Vaihleia leh a nu pawh an man tel ve nghe nghe. Vaihleia nu chuan pawih ṭawngin, " Lei do ni lo, ral ni lo engahnge min man?" a ti hial a ni. Mahni man ṭheuh sal an la ta sung sung mai a, Vaihleia te nufa chu an chuang ta nalh mai niin a n sawi. Hriangngai aṭangin Zapaua hnenah chuan, " Rodenga nupui leh afapa in man tel a, lo chhuah leh rawh u,"tiin an hrilh bawk a. Rodenga unaupa Zahuata chu Mualbem lal Zapaua pa Khanṭhuama nen Mualbem khawbu luahlum pui tur leh leido laka inpui tur leh kawng engkima u leh nau a insiamin an lo awm a. Zahuata hian khua a sah hmain kum.6 vel lai Mualbem lal Khan Ṭhuama hi a awmpuia, hengte avang hian a unaupa Rodênga nupui leh a fapa hi Zapaua tan hian sala man a, bawih a siam chi niin a lang lo a ni.
*Sal chhuak sapuiin a hruai:*
Sal chhuak tlan haw leh te chu thih leh hrehawm tinreng tuar huam an nih avangin an khawngaihthlak hle a. Tih duhdah leh elhsen tlak pawh an nih loh avangin sapuiin a hruai ṭhin an lo ti chawk reng a. *Khuangleng* run ṭum hian an pasal an thah saka an man ve tak pawh an awm nual reng a ni. Sal mantute chuan, " A naupang deuh chu bawih atan enkawl rih ni sela, puitlingte chu Kawl rama hralh ni se, sal tlanna hi Sepui a ni a, Kawl rama an hralh chuan pawisa tam zawkin an hralh theih a," tih thu an sawi rik sep sep chu an sal man zinga an pasalte an thahsak pahnih chuan an hre ru a, chu mi te chu *Lalkhawli leh Thangneihkhawli* te an ni a.Anni chu an tlanchhuak ru ta a ni. Run lui kam an zu thlen chuan tui chu daikai rual loh chuan a lo lian a, an hnung lamah an ûm an hlauh bawk si avangin luidung ram palailengah chuan mangang takin an tei an tei ta ringawt a. Chutia an awm lai chuan Sakei hi a lo kal ta a, a tirah chuan an pahnih chuan an hlau khawp mai. Mahse chu sakei chu an hmalamah chuan seh tum si lo chuan a mei chu dawhin a awm ve ta reng mai a.
Nakinah chuan Lalkhawli chuan, " E, Pathian a nih hi, min hruaikai tura lo kal a nih dawn hi," tiin sakei mei chu a vuan ta a; chutah sakei chuan Run lui lehlamah a hleuh kai pui ta a. Chumi hnu chuan Thangneihkhawli pawh chu a hruai kai ve leh ta bawk a. Chutih lai chuan an ṭhian Tuadimi chu a rawn tlan thleng ve hlawl mai a, a hruai tura sakei kal chu a hlau ta tlat mai a, Lalkhawli chuan ring takin, " Hlau suh, Pathian a nih kha, a meiah khan vuan la a hruaikai mai ang che," a'n tih chuan Tuadimi pawh chuan ameiah a vuan a, ral lehlam chu a kaipui ve leh ta a.
An pathum chuan sakei chu an zui ta a, zanah pawh sakei chu an riahna bulah a awm ve zel bawk a, ṭiau ral hruai kaiin in thlen dawnah a pen bo san ve ta chauh a ni. Nakinah chuan Lalkhawli pa thang en tur nen an in hmu ta hlauh mai a, chuta an hlim ṭia chu suangtuah thiam phak bak a ni ngei ang le, lawm avanga ṭap hawm hawm chungin Lalkhawli pa chu an uai ta hnawp mai hlawm a.
Lalkhawli pa chu chanchin engkim, Rûn ral aṭanga Sakeiin a hruai dan zawng zawng an han hrilh chuan, " A kalsanna che u a hla tawh em?" tiin a han zawt a, " Saw lai mai saw a la ni," ti a an sawi chuan, " He laiah hian lo awm ula, ka va ko leh teh ang," tiin a va ko leh ta a. " Ka nau te ral lakah leh tui lianah him takin i hruai a, ka lawm em em a ni, zaninah ka vawkpui ka pe che a, i rawn ei dawn nia," tiin a va hrilh ta a. Tichuan lawm em emin an pali chuan an haw ta a, thil awmzia te an sawi ho va. Zanah chuan Sakei chu Vawkpui la tur chuan a lo kal ta ngei a, a rawn la ta a, Tlangval hovin an hriat chuan um an tum a, ani erawh chuan a lo khap tlat a. "Kan nau te ral lakah a veng a, Rûn tui lianah a hruai kai a, ka lawm em a ka pe a nih kha," a tih chuan an um ta lo a.
Lalkhawli hi Pastor HD Zakhuma pa, Laltinsiaka nî a ni a, Thangneihkhawli pawh hi rei tak damin kum 1912 khan tar takin a thi ta a ni.
Thanhranga te chanchinah khan kal leh ta ila.
Thanhranga chuan a nupui leh a khua te Zapaua khua Sâizanga tâng han tlan dil turin Pamenga leh a ṭhiante a tir ta a, Zapaua chuan Pamenga alo kal dawn tih ahriat chuan a khua te chu a ko khawm a, silai kengin lal tualah chuan an lo ṭhu khup mai a. Pamenga chu Saizang lal Zapaua inah chuan a han lut ta a, " Hei le, kan ngam ta lo che u a, inhnuaiah kan tlu lut ta a ni, min khawngaih ula dan pangngaiin kan nupui leh fanaute kan tlan ang e," a han ti a. Zapaua chuan Vanhnuaithanga nen Sa-ui tanna thuthlung kha, Vanhnuailiana fate hian bawhchhe nasa hlea a hriat avangin a thinur a, heti hian Pamenga chu a chhang ta a.
" Pameng, Rûn tui aleh luan ta a ni maw? Khawthlang hraichawinu ka man tur Sazukin no a hrin hun a kan kah tur Ṭhangurpuii chungah ka ṭuan e, Zapau ka lal lai," a ti a. Chu veleh sal chungah chuan a tal vak mai a, a khua te chuan silai an lawn un un mai a, a khu chuan khua a khuh zo vek mai an ti. Silai lawn zawh chuan Zapaua chuan thu ṭha a sawi ta a." Aw le, Sal ho zawng zawng in tlan thei ang, hnamchawm chu Silaiin, Sailo lal erawh chu Se-sawmin," a ti a, Pamenga leh a ṭhiante chu an haw ta a.
Thanhranga chu a nupui leh fanu tlan nan chuan a unaute sum dilin a zin vel a. Tuk khat chu a nupui leh fanu Lalvanchhingpuii tlan tur chuan a chhuak ta a, an tânna khua chu a han thleng a, a nupui leh a fanu chu an lawm em em mai a, an pa ruala hawng ve thei dawna an inrin avangin an lawmna hi ṭawngka maia sawifiah rual a ni lo. An hawn dawn tuk chuan Thanhranga chuan an tânna pa kha sum a hlan a, chu pa chuan, " An pahniha tlanna a daih lo, pakhat chauh i hawnpui thei ang, i duh zawk erawh chu i thlang dawn nia," a ti ta tlat mai a. ( hepa lu hi chhawk hmawk ka chak, hehe Tmawii)
Chu veleh chu mi khawngaihthlak pathumte chu an hai ta mup mai a, hun engemawchen chu an khaw hmuh pawh a fiah lo va, Thanhranga chuan, " An nufa hian min hawntir mai rawh, a daih lohna chu ka rawn pe leh thuai ang che," tiin khawngaihna a dil chiam ṭhin a: mahse, amantu chuan a phal thei ngang si lo va. Thanhranga chuan a tu zawk hi nge ka hawnpui ang aw tiin a ngaihtuah neuh neuh a, Khawvela a hmangaih em em leh a duat ngawih ngawih, a enchimlohte anni ve ve si a. Khawvela duhthlanna har leh khirh ber zingah a tel pha hial awm e. Rei fe a ngaihtuah hnu chuan, " Mami nu hi chu lal a ni a, a nuṭate hnenah pawh sum leh paite a dil thei zawk ang e tiin a nupui chu hawn a tum ta zawk a.
Chutah le, a fanu chuan a haw ve thei dawn ta lo a ni tih a inhriat chuan a mangang lutuk chu a thidang lo chauh hi a ni ta mai a, awmngaihna reng reng a hre ta lo mai a. Anu leh pa chuan kalsan har an ti ngei mai. Lalvanchhingpuii chuan, " Ka pa, vawikhat tal i malchungah ka ṭhu leh ang e aw, min han pawm leh teh," a ti a. Apa malchungah chuan a'n ṭhu leh rih ṭhin; an pathum chuan dan rual loh hian an mittui a sur zung zung mai a, in kalsan hleithei lo vin Thanhranga te nupa chu an awm ta reng mai a ni. An fanu mal neihchhun leh duat ngawih ngawih Sukte pa bâl deuh sal a a han awm zui leh tur chu tuar thiam har an ti hle mai a, kalsan mai pawh chu an tan thil harsa tawp a tling reng a ni.
Chutia rilru buai leh hrehawm ti taka an awm reng mai chu Sukte lal Zapaua chuan, " Inti lungleng zual mai mai e, kal thuai rawh u," tiin a vau ta khur khur mai a. Nupa rethei tak mai te chuan an fanu duat leh hmangaih tak mai hnenah chuan, " Chêmte, lo in ngaihtuah hah duh hauh lo ang che aw, kan khua kan thlen veleh sum tam tak kengin kan lo kir leh thuai ang a, kan rawn hruai ang che, i nu chhungte hi lal an ni a, a nuṭate hnenah sum chu kan hmu leh mai ang, lo lungngai reng reng suh ang che," tiin sal tlantu dangte nen chuan an hawng ta ni.
Chutia an fanu duat ngawih ngawih Sukte sala a awm ta chu an ngaihtuah em em a, mahni khua leh in thleng nimahse, Thanhranga te nupa chu an hlim thei reng reng lo mai a, an hrinhniang Chhingpuii Sukte salah a la awm tlat avangin an rilru ana ngawih ngawih mai a ni. Hetih lai hian hmeichhe ṭhenkhat erawh chuan tlangval te lo nei hmanin kir duh tawh lo va awmhlen ta pawh an awm ve nuk tho a ni.
Thanhranga te chanchin-in Zoram a rawn den thlen meuh chuan a hria apiang mai lu chu a tihai tak meuh hlawm a, an rilru ana hlawm em em a, khaw hrang hrangah pawh titi dang alêng thei meuh lo achha a ni ber. Pa ho han ṭhu khawm te hian, " Nang ni la, tu zawk nge i thlan ang le?" tiin an inzawt leh phawng phawng mai ṭhin a ni. Chhingpuii nu leh pa-in an kalsan hma lawk a, rei lo te chhung pawh a pa malchung a thlakhlelh zia te an ngaihtuah a, an mittui hi a sur zung zung mai ṭhin a, abik takin Nula leh pa ho chuan an tuar na bik hle mai ni hialin a lang.
Lalvanchhingpuii pa Thanhranga chuan a nupuia nuṭa te hnenah sum dil khawmin Chhingpuii tlan tur chuan a kal leh ta vang vang mai a, Saizang khua, Sukte ho khua a han thlen chuan le, Sukte pa khan, " A thi tawh," a lo ti ta mai si a. Chhun leh zan chawl lo va a ngaihtuah reng ṭhin, a chawi lai hraite Lalvanchhingpuii a hmu ta lo va, a tel lo vin Zoramah a lo kir leh ta a ni.
Nang Thanhranga hi ni ta zawk la, tu zawk nge i thlan ve ang le? I fanu enchimloh nge? I hmangaih ber i Thaimampuii ni ang le?
Thu belh.
He'ng hun lai hian Kawl ram lamah man tam zawkin sal an hralh ṭhin a. Chhingpuii pawh hi hetianga hralh zingah hian a tel ve ngeia rinna a lian hle a, han zawnga han chhui zui zel turin a kawltu ber Sukte pa lah kha zawh chhuah theih a ni tlat si lo va.
A hnu fe-ah Sumdawng tura kal mizo ṭhenkhat chuan Chhingpuii ni thei ngei tura an ngaih Kawl ram lamah khian an han hmu a, Nu hausa leh khawsa thei tak niin an inah an thleng nghe nghe a ni awm e. Amah ber pawh chuan a chanchin chu a sawi ṭha duh vak tawh bawk si lo va.
Ka kaitawi ta vak mai, a behbawm ziak kual duah lo vin.
A tawp ta.
Lo ngaihtuah zui ve tawh r'u le🌹.
Thiam lo leh famkim lo tak chungin kan khua KHUANGLENG RÛN chanchin tlangpui rawn dah ka tum a, History-a chhui leh belhchet dawl tur ang zawng ni lovi'n Story pakhat ve mai angin min lo pawmsak dawn nia.
Chu bakah a chanchin leh ziak ka hmuh theih ang ang te lehkhabu hrang hrang ami chhiara ka chuktuah khawm mai a nia, belhchian leh chhui a dawl lohna zawng zawngah min lo hriatthiam ka beiseiin ka ngen a, kan khua KHUANGLENG RÛN Chanchin hi a thamral mai loh na'na rawn post ka ni e.
T, Lalrin mawii.
Khuangleng venglai.
Khuangleng hi Mizoram khawchhak lam Ṭiau leh Tuipui inkara awm, Champhai aṭanga chhim lam 40km a awm a ni a. Boruak thiang leh zo vehvawh tak, Sea level aṭanga 5000ft vela sang; chhak chhawng a nih avangin thlasik laiin a vawt thei hle ṭhin. A khaw lu tlangah hian chhawkhlei a tam a, a hunlai chuan a par vul chuk ṭhin a, chuvang chuan a tlang hmingah pawh; " *Chhawkhlei tlang* tih a ni ṭhin. A ram hi a ṭhain tunhma deuh chuan sa atamin ramvachal deuh tan chuan chhenfakawm tak a ni ṭhin nghe nghe a ni.
Tuna kan sawi tura Khuangleng Lal Thanhranga hi Mizo Lal hmingthang tak Vanhnuailiana te unau zinga a naupang ber Thawmvunga fapa niin Khuangleng tlang hi a ṭhut ta a ni. Kum 1871 kum khan he in rûnna hmingthang tak KHUANGLENG RÛN mizo history a dai mai mai tawh lo tur leh hmingthang rapthlak tak mai hi a lo thleng ta a ni.
Thawmvunga fapa Thanhranga chu ramchhuakin a kal a, a ramchhuah hlan chuan a nupui Darrovi chuan nau a lo nei a, hmeichhia a hring a. Chu naute thar chu a pi, Thawmvunga nupui chuan a pawm a, a hming ka sa dawn a, a hming ka sak chhan tur chu hetiang hi a ni; ," Chhim leh hmar, chhak leh thlangah pawh kan hriat phâkah Tualte khua aia ropui a awm lo, a pu te lalna hi van ang maia sang a ni a, chuvangin a hming a tan *LALVANCHHINGPUII* ka sa e," a ti a. ( ziak ṭhenkhatah chuan Banchhingpuii an ti bawk,) Chu naute duhawm tak mai chu lo ṭhanglian chho ve zelin anu pawhin thi lo a ruangin a hrin a ni a, a hmangaihin a duat hle a, a pa ram chhuak haw pawhin a duatin a lawm em em mai a ni.
Nikhat chu Lal Thanhranga nupui pa Dorikhuma chu Thanhranga te inah lengin, " Hei, kan khua Khuangleng hi kan hung lohva kulh kan siam loh chuan a ralmuang dawn lo a nia, kan chhak Sukte ho hian khaw daifem kan nih avang hian min zuam mai thei a, kan fimkhur hle a ngai dawn a ni. Champhai tak bei lovin keini a tenau leh daifem deuh hi min rawn tinzawn ngei ka ring a mut a tui ta lo tawp mai, hmun ralmuang lam pana kan kai sawn te anih loh chuan khua tal hi chu kulh ila ṭha ka ti khawp mai," a ti a. Thanhranga chuan, " Kei pawh ṭha ka ti khawp mai," a ti ve a. Tichuan a upate ko khawmin an rel ṭan ta a, chumi rual chuan kulh siam thu mai ni lovin phai rûn thu nen an rel ho ta a ni. An rorel naah chuan," Kulh siam chu Phai run haw hnuah nise, eng em kan ti lovang chu maw," an ti tlang ta a.
Pu Dorikhuma erawh chuan," Phai run haw lam lam chu a va'n rei dawn em ! Mi run tura kalchhuah remchanga kan hriat lai hun hi miin min run hun atan remchang an tih hun a ni ve duh tho a sin!"a ti a. Mahse a tam zawkin phai run tura kal chu an chak tlat avangin phai runa kal chu an titlu ta nge nge a.
Tichuan an kal ta a, hetia an kal ta hi Lal Thanhranga paihte sal pakhat an chhiahhlawh Dimmeni (lal bawih) chuan a rukin run rala awm Sukte ho chu a lo han hrilh ru vat mai a, Mualbem lal Zapauva chuan a ṭhenawm khuate chahkhawmin Khuangleng run tur chuan an in buatsaih ta mup mup mai a ni.
Sukte ho chuan Rûn lui kanin Lentlang aṭang chuan Khuangleng chu an han thlir a, an rawn kal mup mup mai a. Chutih lai chuan Khuangleng Lalnu pi Dari pawh engmah hre lem lo mahse, mawlhtu nei tlat hian a inhria a, ni tla tur te chu a thlir a, rilru nuam lo deuh hian a tei sek mai a, Sukte ho erawh chu chumi lai chuan ṭiau kamah chuan thawm dim tak si hian an zi mur mur tawh thung a.
Tichuan Lal Thanhranga leh a khaw pasalṭhate awm loh chhung chuan dimdawihna leh lainatna tel miah lovin an nuai ta a ni (hemi hun hi ni 16----20 january 1871 nia hriat a ni.) Sukte ho chuan mi tam tak salah an man a, an hmuh remchan apiang an that bawk a, khua chu an hal khu ta luih luih mai a, tlanchhe tawk leh hal lohna hmun chu awm ve bawk mahse mi tam tak sal a man chungin khua chu an chhuahsan ta mup mup mai ani. Nunau in nghaka awmho tan chuan a manganthlakin an mangang au thawm lahin tu beng mah a thleng zo ta si lo va, hemi tum hian mi 200 ṭha zet chu salah an man a ni.
Thanhranga leh a hote kal chuan meikhu mup mup mai chu Nisapui tlâng aṭang chuan an hmu a, heng hun lai hian khua ala tlem avangin an khua *Khuangleng* ngei a ni tih an hre thei mai a, an ngaih a ṭha thei tawh mawlh lo. Kir leh tur nge kal zel tur tih an hre mai thei ta lo va, an ngaihtuahna a buai tak meuh ta a ni. Mahse, " Kir leh pawh ni ila tih theih kan nei tawh lo, kal zel ila kan rammutnaah tluang tein ral lak sum te kan la ang a, kan tlan leh thei em em ang," tiin an inhnem chawp ta ngawt a. January ni 27, 1871 tukah chuan Nudigram chu an han bei ta ngei mai a, mi engemawzat thatin rallak sum pawh an la nual a, sal an man bawk a. Mahse sipaiin an rawn kap ta tlat mai, an inkâp ta vak a, Lusei ho chu chak ta zawk tho mahse an inhloh nasa ve hle bawk a ni.
Thanhranga leh a hote Khuangleng an haw leh chuan khua chu kangvar mai a lo ni ta. An man bang tlanchhia leh biru te pawh an hal bang an ṭhenawmah te, khaw ṭhenawmah te belh tur zawngin an lo awm a, Thanhranga nupui Dari leh a fanu Lalvanchhingpuii pawh an man tel a ni. Thanhranga chuan:
"Phaizauah hnam chem len rêl ila,
Lung d Dari'n chhakah kawlhren thir a bun;
Hraichawi Chhingpuii....tih te,
Chhakah rûn tui a lian sen vung e,
Ṭhuva a leng dêl e damlai iangin,
A lal hrai ṭap e,..tih te leh
Tan chhawn duha thlangkawrvai kan lian,
Ka rûn romeiah kai zo e,
Hraichawi Chhingpuii...tihte'n hla a phuah a, a ṭap aṭap ṭhin."
.
Thanhranga leh a khuate an ṭah laiin Sukte rammu haw chu Bawh hla nen hla do chhamin tlang an tlir a. Lalpa Zapaua tualah sal 200 rual zet chu an din tlartir ta put mai a, hemi ṭum hian Vaihleia leh a nu pawh an man tel ve nghe nghe. Vaihleia nu chuan pawih ṭawngin, " Lei do ni lo, ral ni lo engahnge min man?" a ti hial a ni. Mahni man ṭheuh sal an la ta sung sung mai a, Vaihleia te nufa chu an chuang ta nalh mai niin a n sawi. Hriangngai aṭangin Zapaua hnenah chuan, " Rodenga nupui leh afapa in man tel a, lo chhuah leh rawh u,"tiin an hrilh bawk a. Rodenga unaupa Zahuata chu Mualbem lal Zapaua pa Khanṭhuama nen Mualbem khawbu luahlum pui tur leh leido laka inpui tur leh kawng engkima u leh nau a insiamin an lo awm a. Zahuata hian khua a sah hmain kum.6 vel lai Mualbem lal Khan Ṭhuama hi a awmpuia, hengte avang hian a unaupa Rodênga nupui leh a fapa hi Zapaua tan hian sala man a, bawih a siam chi niin a lang lo a ni.
*Sal chhuak sapuiin a hruai:*
Sal chhuak tlan haw leh te chu thih leh hrehawm tinreng tuar huam an nih avangin an khawngaihthlak hle a. Tih duhdah leh elhsen tlak pawh an nih loh avangin sapuiin a hruai ṭhin an lo ti chawk reng a. *Khuangleng* run ṭum hian an pasal an thah saka an man ve tak pawh an awm nual reng a ni. Sal mantute chuan, " A naupang deuh chu bawih atan enkawl rih ni sela, puitlingte chu Kawl rama hralh ni se, sal tlanna hi Sepui a ni a, Kawl rama an hralh chuan pawisa tam zawkin an hralh theih a," tih thu an sawi rik sep sep chu an sal man zinga an pasalte an thahsak pahnih chuan an hre ru a, chu mi te chu *Lalkhawli leh Thangneihkhawli* te an ni a.Anni chu an tlanchhuak ru ta a ni. Run lui kam an zu thlen chuan tui chu daikai rual loh chuan a lo lian a, an hnung lamah an ûm an hlauh bawk si avangin luidung ram palailengah chuan mangang takin an tei an tei ta ringawt a. Chutia an awm lai chuan Sakei hi a lo kal ta a, a tirah chuan an pahnih chuan an hlau khawp mai. Mahse chu sakei chu an hmalamah chuan seh tum si lo chuan a mei chu dawhin a awm ve ta reng mai a.
Nakinah chuan Lalkhawli chuan, " E, Pathian a nih hi, min hruaikai tura lo kal a nih dawn hi," tiin sakei mei chu a vuan ta a; chutah sakei chuan Run lui lehlamah a hleuh kai pui ta a. Chumi hnu chuan Thangneihkhawli pawh chu a hruai kai ve leh ta bawk a. Chutih lai chuan an ṭhian Tuadimi chu a rawn tlan thleng ve hlawl mai a, a hruai tura sakei kal chu a hlau ta tlat mai a, Lalkhawli chuan ring takin, " Hlau suh, Pathian a nih kha, a meiah khan vuan la a hruaikai mai ang che," a'n tih chuan Tuadimi pawh chuan ameiah a vuan a, ral lehlam chu a kaipui ve leh ta a.
An pathum chuan sakei chu an zui ta a, zanah pawh sakei chu an riahna bulah a awm ve zel bawk a, ṭiau ral hruai kaiin in thlen dawnah a pen bo san ve ta chauh a ni. Nakinah chuan Lalkhawli pa thang en tur nen an in hmu ta hlauh mai a, chuta an hlim ṭia chu suangtuah thiam phak bak a ni ngei ang le, lawm avanga ṭap hawm hawm chungin Lalkhawli pa chu an uai ta hnawp mai hlawm a.
Lalkhawli pa chu chanchin engkim, Rûn ral aṭanga Sakeiin a hruai dan zawng zawng an han hrilh chuan, " A kalsanna che u a hla tawh em?" tiin a han zawt a, " Saw lai mai saw a la ni," ti a an sawi chuan, " He laiah hian lo awm ula, ka va ko leh teh ang," tiin a va ko leh ta a. " Ka nau te ral lakah leh tui lianah him takin i hruai a, ka lawm em em a ni, zaninah ka vawkpui ka pe che a, i rawn ei dawn nia," tiin a va hrilh ta a. Tichuan lawm em emin an pali chuan an haw ta a, thil awmzia te an sawi ho va. Zanah chuan Sakei chu Vawkpui la tur chuan a lo kal ta ngei a, a rawn la ta a, Tlangval hovin an hriat chuan um an tum a, ani erawh chuan a lo khap tlat a. "Kan nau te ral lakah a veng a, Rûn tui lianah a hruai kai a, ka lawm em a ka pe a nih kha," a tih chuan an um ta lo a.
Lalkhawli hi Pastor HD Zakhuma pa, Laltinsiaka nî a ni a, Thangneihkhawli pawh hi rei tak damin kum 1912 khan tar takin a thi ta a ni.
Thanhranga te chanchinah khan kal leh ta ila.
Thanhranga chuan a nupui leh a khua te Zapaua khua Sâizanga tâng han tlan dil turin Pamenga leh a ṭhiante a tir ta a, Zapaua chuan Pamenga alo kal dawn tih ahriat chuan a khua te chu a ko khawm a, silai kengin lal tualah chuan an lo ṭhu khup mai a. Pamenga chu Saizang lal Zapaua inah chuan a han lut ta a, " Hei le, kan ngam ta lo che u a, inhnuaiah kan tlu lut ta a ni, min khawngaih ula dan pangngaiin kan nupui leh fanaute kan tlan ang e," a han ti a. Zapaua chuan Vanhnuaithanga nen Sa-ui tanna thuthlung kha, Vanhnuailiana fate hian bawhchhe nasa hlea a hriat avangin a thinur a, heti hian Pamenga chu a chhang ta a.
" Pameng, Rûn tui aleh luan ta a ni maw? Khawthlang hraichawinu ka man tur Sazukin no a hrin hun a kan kah tur Ṭhangurpuii chungah ka ṭuan e, Zapau ka lal lai," a ti a. Chu veleh sal chungah chuan a tal vak mai a, a khua te chuan silai an lawn un un mai a, a khu chuan khua a khuh zo vek mai an ti. Silai lawn zawh chuan Zapaua chuan thu ṭha a sawi ta a." Aw le, Sal ho zawng zawng in tlan thei ang, hnamchawm chu Silaiin, Sailo lal erawh chu Se-sawmin," a ti a, Pamenga leh a ṭhiante chu an haw ta a.
Thanhranga chu a nupui leh fanu tlan nan chuan a unaute sum dilin a zin vel a. Tuk khat chu a nupui leh fanu Lalvanchhingpuii tlan tur chuan a chhuak ta a, an tânna khua chu a han thleng a, a nupui leh a fanu chu an lawm em em mai a, an pa ruala hawng ve thei dawna an inrin avangin an lawmna hi ṭawngka maia sawifiah rual a ni lo. An hawn dawn tuk chuan Thanhranga chuan an tânna pa kha sum a hlan a, chu pa chuan, " An pahniha tlanna a daih lo, pakhat chauh i hawnpui thei ang, i duh zawk erawh chu i thlang dawn nia," a ti ta tlat mai a. ( hepa lu hi chhawk hmawk ka chak, hehe Tmawii)
Chu veleh chu mi khawngaihthlak pathumte chu an hai ta mup mai a, hun engemawchen chu an khaw hmuh pawh a fiah lo va, Thanhranga chuan, " An nufa hian min hawntir mai rawh, a daih lohna chu ka rawn pe leh thuai ang che," tiin khawngaihna a dil chiam ṭhin a: mahse, amantu chuan a phal thei ngang si lo va. Thanhranga chuan a tu zawk hi nge ka hawnpui ang aw tiin a ngaihtuah neuh neuh a, Khawvela a hmangaih em em leh a duat ngawih ngawih, a enchimlohte anni ve ve si a. Khawvela duhthlanna har leh khirh ber zingah a tel pha hial awm e. Rei fe a ngaihtuah hnu chuan, " Mami nu hi chu lal a ni a, a nuṭate hnenah pawh sum leh paite a dil thei zawk ang e tiin a nupui chu hawn a tum ta zawk a.
Chutah le, a fanu chuan a haw ve thei dawn ta lo a ni tih a inhriat chuan a mangang lutuk chu a thidang lo chauh hi a ni ta mai a, awmngaihna reng reng a hre ta lo mai a. Anu leh pa chuan kalsan har an ti ngei mai. Lalvanchhingpuii chuan, " Ka pa, vawikhat tal i malchungah ka ṭhu leh ang e aw, min han pawm leh teh," a ti a. Apa malchungah chuan a'n ṭhu leh rih ṭhin; an pathum chuan dan rual loh hian an mittui a sur zung zung mai a, in kalsan hleithei lo vin Thanhranga te nupa chu an awm ta reng mai a ni. An fanu mal neihchhun leh duat ngawih ngawih Sukte pa bâl deuh sal a a han awm zui leh tur chu tuar thiam har an ti hle mai a, kalsan mai pawh chu an tan thil harsa tawp a tling reng a ni.
Chutia rilru buai leh hrehawm ti taka an awm reng mai chu Sukte lal Zapaua chuan, " Inti lungleng zual mai mai e, kal thuai rawh u," tiin a vau ta khur khur mai a. Nupa rethei tak mai te chuan an fanu duat leh hmangaih tak mai hnenah chuan, " Chêmte, lo in ngaihtuah hah duh hauh lo ang che aw, kan khua kan thlen veleh sum tam tak kengin kan lo kir leh thuai ang a, kan rawn hruai ang che, i nu chhungte hi lal an ni a, a nuṭate hnenah sum chu kan hmu leh mai ang, lo lungngai reng reng suh ang che," tiin sal tlantu dangte nen chuan an hawng ta ni.
Chutia an fanu duat ngawih ngawih Sukte sala a awm ta chu an ngaihtuah em em a, mahni khua leh in thleng nimahse, Thanhranga te nupa chu an hlim thei reng reng lo mai a, an hrinhniang Chhingpuii Sukte salah a la awm tlat avangin an rilru ana ngawih ngawih mai a ni. Hetih lai hian hmeichhe ṭhenkhat erawh chuan tlangval te lo nei hmanin kir duh tawh lo va awmhlen ta pawh an awm ve nuk tho a ni.
Thanhranga te chanchin-in Zoram a rawn den thlen meuh chuan a hria apiang mai lu chu a tihai tak meuh hlawm a, an rilru ana hlawm em em a, khaw hrang hrangah pawh titi dang alêng thei meuh lo achha a ni ber. Pa ho han ṭhu khawm te hian, " Nang ni la, tu zawk nge i thlan ang le?" tiin an inzawt leh phawng phawng mai ṭhin a ni. Chhingpuii nu leh pa-in an kalsan hma lawk a, rei lo te chhung pawh a pa malchung a thlakhlelh zia te an ngaihtuah a, an mittui hi a sur zung zung mai ṭhin a, abik takin Nula leh pa ho chuan an tuar na bik hle mai ni hialin a lang.
Lalvanchhingpuii pa Thanhranga chuan a nupuia nuṭa te hnenah sum dil khawmin Chhingpuii tlan tur chuan a kal leh ta vang vang mai a, Saizang khua, Sukte ho khua a han thlen chuan le, Sukte pa khan, " A thi tawh," a lo ti ta mai si a. Chhun leh zan chawl lo va a ngaihtuah reng ṭhin, a chawi lai hraite Lalvanchhingpuii a hmu ta lo va, a tel lo vin Zoramah a lo kir leh ta a ni.
Nang Thanhranga hi ni ta zawk la, tu zawk nge i thlan ve ang le? I fanu enchimloh nge? I hmangaih ber i Thaimampuii ni ang le?
Thu belh.
He'ng hun lai hian Kawl ram lamah man tam zawkin sal an hralh ṭhin a. Chhingpuii pawh hi hetianga hralh zingah hian a tel ve ngeia rinna a lian hle a, han zawnga han chhui zui zel turin a kawltu ber Sukte pa lah kha zawh chhuah theih a ni tlat si lo va.
A hnu fe-ah Sumdawng tura kal mizo ṭhenkhat chuan Chhingpuii ni thei ngei tura an ngaih Kawl ram lamah khian an han hmu a, Nu hausa leh khawsa thei tak niin an inah an thleng nghe nghe a ni awm e. Amah ber pawh chuan a chanchin chu a sawi ṭha duh vak tawh bawk si lo va.
Ka kaitawi ta vak mai, a behbawm ziak kual duah lo vin.
A tawp ta.
Lo ngaihtuah zui ve tawh r'u le🌹.
No comments:
Post a Comment